Palliatieve zorg voor je hond of kat: de laatste levensfase

Palliatieve zorg is zorg voor een hond of kat die niet meer beter wordt: pijnbestrijding, comfort en steun, met zo veel mogelijk kwaliteit van leven als doel. Je geeft die zorg thuis, samen met je dierenarts. Kan pijn of benauwdheid niet meer goed worden verlicht, dan is euthanasie vaak het zachtere afscheid.

Deze gids legt uit wat palliatieve zorg inhoudt, hoe je pijn herkent, wat je thuis kunt doen, hoe je merkt dat het einde nadert en wat je doet als je dier thuis overlijdt. Peternita is een onafhankelijke technologische tussenpersoon en geeft geen medisch advies; je dierenarts beslist over behandeling en medicijnen.

Wat is palliatieve zorg voor dieren?

De beroepsvereniging van dierenartsen, de KNMvD, omschrijft palliatieve zorg als pijnmanagement, comfortmaatregelen en emotionele steun, met de nadruk op het maximaliseren van de levenskwaliteit. Bij een curatieve behandeling probeer je een ziekte te genezen; palliatieve zorg begint wanneer genezing niet meer mogelijk is, om het leven van je dier zo aangenaam mogelijk te maken.

• Wanneer? Bijvoorbeeld bij nierziekte, artrose, hartfalen, tumoren of ziekten van het zenuwstelsel, en bij ouderdom.
• Waar? Thuis. Een ‘hospice’ is volgens de Amerikaanse richtlijn voor dierenartsen geen gebouw, maar een manier van zorg.
• Met wie? Met je eigen dierenarts, of een dierenarts die aan huis komt.

Wat zegt de wet?

De Wet dieren is duidelijk over zorg. Iedereen moet een hulpbehoevend dier de nodige zorg geven, en een eigenaar mag zijn dier de nodige verzorging niet onthouden. Ook is het verboden een dier zonder redelijk doel pijn te doen. Palliatieve zorg past daarin, zolang de pijn onder controle blijft. Tegelijk beslis je als eigenaar zelf over doorbehandelen; het LICG zegt het zo: “Doorbehandelen is een kwestie van mogen, niet van moeten.” Volgens de beroepscode van dierenartsen is euthanasie bedoeld om ernstig en uitzichtloos lijden te voorkomen.

Pijn herkennen bij je hond of kat

Dieren verbergen pijn, vooral katten. Let daarom op kleine veranderingen. Het LICG noemt onder meer deze tekenen:

Tekenen volgens het LICG. Eén teken zegt weinig; let op veranderingen ten opzichte van hoe je dier normaal is.

Dierenartsen gebruiken ook vaste pijnschalen, zoals de Glasgow-pijnschaal voor honden en de Feline Grimace Scale voor katten, die vijf kenmerken van het gezicht scoort. Beide schalen zijn ontwikkeld voor acute pijn; bij langdurige pijn kijkt je dierenarts ook naar jouw waarnemingen thuis. Geef nooit zelf pijnstillers voor mensen: volgens de dierenartsenfaculteit van Utrecht mag een dier nooit een medicijn voor mensen krijgen.

Comfort thuis: wat je zelf kunt doen

• Een veilige ondergrond. Leg antislipkleden op gladde vloeren, zodat je dier niet uitglijdt.
• Alles binnen bereik. Zet water, voer, een zachte mand en voor een kat de kattenbak dicht bij de plek waar je dier ligt.
• Hygiëne bij incontinentie. Houd de vacht schoon en droog en verschoon het dekentje vaak.
• Eten. Minder eten en drinken is normaal in de laatste fase. Eet je dier eerder al slecht, bespreek het dan met je dierenarts; daar zijn middelen voor.
• Rust en ritme bij dementie. Oudere honden en katten kunnen ’s nachts onrustig of gedesoriënteerd zijn. Houd vaste routines aan en verander weinig in huis.
• Medicijnen alleen via je dierenarts. Die kiest uit pijnstillers, middelen tegen misselijkheid en maatregelen zonder medicijnen, zoals afvallen bij overgewicht.

Houd een dagboek bij

Volgens de KNMvD gebruiken veel dierenartsen een dagboekje om pijn en misselijkheid te volgen. Het kan heel eenvoudig: geef elke dag aan of het een goede of een slechte dag was. Worden de slechte dagen meer dan de goede, dan is dat een duidelijk signaal om met je dierenarts te praten.

Wanneer is een oude hond of kat op?

De beslishulp van de KNMvD stelt een paar eenvoudige vragen. Kan je dier nog eten, drinken, plassen en poepen? Gedraagt het zich nog als een hond of kat? Is de pijn te bestrijden? Is de kwaliteit van leven nog voldoende? Het LICG noemt euthanasie gerechtvaardigd als een dier geen dierwaardig leven meer kan leiden, bijvoorbeeld bij ernstige en langdurige pijn die niet voldoende te bestrijden is. De Dierenbescherming adviseert: niet te laat, maar ook niet te vroeg.

Als het einde nadert

Als het einde nadert, zie je vaak meerdere van deze tekenen tegelijk:

• je dier verstopt zich of trekt zich terug en is minder alert;
• het wast zich minder, eet niet meer en valt af;
• de ogen zijn ingevallen en de lichaamstemperatuur is laag;
• de ademhaling is moeizaam;
• een kat kan meer miauwen dan normaal.

Hoe lang het sterven duurt, verschilt per dier: van uren tot dagen. In de laatste fase kan je dier een paar diepe, onregelmatige ademhalingen maken, de zogeheten agonale ademhaling. Volgens de dierenartsenfaculteit van Cornell zijn dat reflexen waar het dier zich niet van bewust is. Zie je deze tekenen, bel dan je dierenarts; die kan ook aan huis komen. Alle signalen, met ademhaling, geur en gedrag, lees je in stervende hond: symptomen en stervende kat: symptomen.

Natuurlijke dood of euthanasie?

Veel eigenaren hopen dat hun dier rustig in de slaap overlijdt. De Dierenbescherming zegt eerlijk: een vredig heengaan in de slaap is niet elk dier gegund. Een natuurlijke dood kan gepaard gaan met benauwdheid en lang duren. De Amerikaanse richtlijn voor dierenartsen vraagt dierenartsen daarom om euthanasie altijd als mogelijkheid te bespreken. Alleen een dierenarts mag euthanasie uitvoeren; dat kan in de praktijk of thuis. Lees meer over euthanasie aan huis en de kosten voor een hond of kat.

Je dier is thuis overleden: wat nu?

1. Controleer rustig of je dier is overleden: er is geen ademhaling en geen hartslag, en de pupillen zijn wijd en reageren niet. De ogen blijven vaak open.
2. Schrik niet van reflexen. Spiertrekkingen kort na het overlijden zijn geen teken van leven, en urine of ontlasting kan vrijkomen.
3. Leg je dier in een natuurlijke houding op een handdoek of deken, voordat het lichaam stijf wordt.
4. Leg het lichaam op een koele plek, niet bij de verwarming, en houd het niet langer dan een dag thuis.
5. Regel de volgende stap. Lees huisdier overleden: wat nu? en overleden huisdier laten ophalen.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de symptomen van een stervende kat?

Een stervende kat verstopt zich vaak, is minder alert, wast zich minder, eet niet meer en valt af. Ook kunnen de ogen ingevallen zijn, de lichaamstemperatuur laag en de ademhaling moeizaam. Bel je dierenarts als je deze tekenen ziet.

Hoe lang duurt het sterven van een kat?

Daar is geen vaste duur voor. Het verschilt per dier en kan uren tot dagen duren. Een natuurlijke dood kan lang duren en zwaar zijn. Twijfel je, bel dan je dierenarts; die kan ook aan huis komen.

Waarom ademt mijn stervende kat zo raar?

In de laatste fase kan een dier een paar diepe, onregelmatige ademhalingen maken, ook wel agonale ademhaling genoemd. Dat zijn reflexen waar het dier zich volgens de dierenartsenfaculteit van Cornell niet van bewust is.

Zijn stuiptrekkingen na de dood normaal?

Ja. Spiertrekkingen kort na het overlijden zijn reflexen van de zenuwen en geen teken van leven. Ook blijven de ogen vaak open en kunnen urine of ontlasting vrijkomen. Dat is normaal en zegt niets over pijn.

Wanneer is een oude hond op?

Als pijn niet meer goed te bestrijden is, of je hond niet meer kan eten, drinken, plassen of zich als hond gedragen. Bespreek het met je dierenarts en gebruik een vragenlijst over kwaliteit van leven om het op een rij te zetten.

Is een natuurlijke dood beter dan inslapen?

Niet per se. Een vredig heengaan in de slaap is volgens de Dierenbescherming niet elk dier gegund. Een natuurlijke dood kan gepaard gaan met benauwdheid en lang duren. Euthanasie kan langdurig lijden voorkomen.

Bestaat er een hospice voor honden?

Een hospice is volgens de Amerikaanse richtlijn voor dierenartsen geen gebouw maar een manier van zorg. Die zorg krijgt je hond thuis, samen met een dierenarts die ook aan huis kan komen.

Mag ik mijn hond pijnstillers voor mensen geven?

Nee, nooit. Volgens de dierenartsenfaculteit van Utrecht mag een dier nooit een medicijn voor mensen krijgen. Paracetamol mag een kat volgens de WSAVA-richtlijnen nooit krijgen. Laat pijnbestrijding altijd over aan je dierenarts.